Ik zag de voorbije dagen verschillende berichten voorbijkomen over het nieuwe McKinsey-rapport. Een kwart van de Belgische jobs zou tegen 2030 door AI en robots kunnen worden vervangen. Dit is natuurlijk het soort bericht dat meteen je aandacht trekt en dat we ook snel met elkaar delen.
Het rapport telt 56 pagina's en gaat vooral over hoe België zijn productiviteit kan verhogen, zijn economische groei kan verdubbelen en nieuwe werkgelegenheid kan creëren. AI en automatisering spelen daarin een belangrijke rol. Een positief verhaal dus.
Natuurlijk gaat het ook over jobs die zullen verdwijnen of veranderen. Maar die veelbesproken 26% verwijst naar het aandeel gewerkte uren dat tegen 2030 mogelijk geautomatiseerd kan worden. Niet naar een kwart van de jobs die verdwijnen. En toch is het nu vooral dat laatste verhaal dat blijft hangen.
Waarom pikken we uit een rapport vol mogelijke economische kansen vooral het risico op jobverlies? Waarom verspreidt dat verhaal zich zo gemakkelijk, terwijl de positieve scenario's veel minder aandacht lijken te krijgen?
Zegt dat iets over hoe ons brein werkt? Over hoe de media nieuws brengen? Of misschien ook over hoeveel vertrouwen we hebben in wat AI voor onze eigen toekomst zal betekenen?
We zien sneller wat we kunnen verliezen
Dat we vooral op de mogelijke negatieve gevolgen reageren, is niet zo verrassend.
Ons brein is gevoeliger voor bedreigingen dan voor mogelijke voordelen. Dat noemen gedragswetenschappers de negativity bias. Negatief nieuws trekt sneller onze aandacht. Onderzoek naar online nieuws toont bijvoorbeeld dat negatieve woorden in krantenkoppen de kans verhogen dat mensen erop klikken.
Daarbovenop is het mogelijke verlies van een job persoonlijk en concreet. Je inkomen, je zekerheid, je expertise en misschien ook een stukje van je identiteit staan op het spel.
De mogelijke winst is veel abstracter. Een hogere productiviteit, een sterker bruto binnenlands product, meer welvaart en nieuwe jobs tegen 2040. Dat klinkt allemaal veelbelovend, maar wat betekent het voor mij?
We kunnen ons vrij gemakkelijk voorstellen wat we dreigen te verliezen. Veel moeilijker is het om ons een positieve toekomst voor te stellen waarvan we nog niet precies weten hoe die eruitziet en dus blijft vooral het bedreigende verhaal hangen.
Maar misschien is die angst niet zo irrationeel
Want stel dat AI morgen 25% van jouw werkzaamheden kan overnemen. Wat gebeurt er dan?
Misschien krijg je meer tijd voor interessante opdrachten. Misschien kun je meer klanten helpen, beter werk leveren of eindelijk die taken aanpakken waar je nooit aan toekomt. Maar misschien verwacht je werkgever gewoon dat je 25% meer produceert. Of beslist die dat hetzelfde werk voortaan met minder mensen kan gebeuren. En zelfs als je job behouden blijft, betekent dat niet automatisch dat je werk aangenamer wordt.
Er zijn dus verschillende scenario's mogelijk. Welke de werkelijkheid wordt, hangt af van hoe we het werk organiseren en welke keuzes we maken.
En hoeveel invloed heb je daar als medewerker eigenlijk op?
Misschien zijn we dus niet alleen bang voor AI. Misschien zijn we vooral onzeker over wat anderen met AI zullen beslissen over ons werk.
Meer AI gebruiken neemt die onzekerheid niet zomaar weg
We gaan er bij AI-adoptie vaak van uit dat mensen minder weerstand zullen voelen zodra ze de technologie beter leren kennen. Laat ze experimenteren, toon de mogelijkheden en de angst zal wel afnemen, maar zo eenvoudig blijkt het niet.
Gallup onderzocht de bezorgdheid over jobverlies bij Amerikaanse werknemers. Daaruit bleek dat mensen die AI frequent gebruiken zich juist meer zorgen kunnen maken over hun job dan mensen die er nauwelijks mee werken. Dat merk ik ook bij mezelf en het is op zich niet zo vreemd. Wie AI dagelijks gebruikt, ziet ook beter wat de technologie allemaal kan. En dus misschien welke delen van zijn eigen werk of in het werk van collega's overgenomen kunnen worden.
Opvallend is dat duidelijkheid vanuit het management die bezorgdheid kan verminderen. Wanneer organisaties uitleggen welke rol AI zal krijgen en wat dit betekent voor medewerkers, ontstaat er meer houvast, tenminste als die oprecht is. Dus wellicht hebben mensen niet alleen meer kennis over AI nodig, maar vooral een geloofwaardig toekomstperspectief.
Ook het positieve scenario is maar een scenario
De onderzoekers schetsen een toekomst waarin België dankzij productiviteitsverbeteringen en nieuwe economische activiteiten aanzienlijk welvarender kan worden. Maar daarvoor moeten heel wat voorwaarden vervuld zijn.
Zo gaat McKinsey er in zijn berekeningen expliciet van uit dat alle werknemers die door de productiviteitsverbeteringen worden getroffen, opnieuw aan het werk gaan. Tot 1,5 miljoen werknemers zouden tegen 2040 naar andere jobs moeten verschuiven. Dat is een enorme transformatie. En volledige hertewerkstelling is een aanname in het economische model, geen garantie.
Andere onderzoeken tonen hoe onzeker de gevolgen voor de arbeidsmarkt nog zijn. De Belgische Hoge Raad voor de Werkgelegenheid ziet voorlopig geen algemeen negatief effect op de werkgelegenheid. Amerikaans onderzoek vindt evenmin een duidelijke ontwrichting van de volledige arbeidsmarkt, maar signaleert wel dat jonge werknemers in bepaalde AI-gevoelige beroepen moeilijker aan de slag raken.
Er zijn dus zowel redenen voor optimisme als signalen die we ernstig moeten nemen.
Vooruitgang voor de economie is niet automatisch vooruitgang voor iedereen
Een economie kan groeien terwijl bepaalde werknemers hun job verliezen. Nieuwe jobs kunnen ontstaan, maar niet noodzakelijk op dezelfde plaats, in dezelfde sector of voor mensen met dezelfde vaardigheden.
Denk bijvoorbeeld aan jonge werknemers. Als AI steeds meer instaptaken kan uitvoeren, wordt het misschien minder aantrekkelijk om starters aan te nemen. Maar hoe bouwen mensen dan de ervaring op die ze nodig hebben om later door te groeien? En waar halen organisaties straks hun ervaren medewerkers vandaan?
Zelfs als de totale werkgelegenheid op peil blijft, kunnen de gevolgen voor specifieke groepen groot zijn. En zelfs als iedereen uiteindelijk opnieuw werk vindt, kan de overgang bijzonder ingrijpend zijn.
Een productiviteitsstijging op papier vertelt ons weinig over de ervaring van iemand die zijn vertrouwde werk ziet veranderen, nieuwe vaardigheden moet ontwikkelen of zijn professionele toekomst onzeker ziet worden.
We spreken bij AI voortdurend over wat technologisch mogelijk is. Over hoeveel sneller, slimmer en efficiënter we kunnen werken, maar veel minder over wie de productiviteitswinst krijgt, wie het risico draagt en hoeveel zeggenschap mensen hebben over de manier waarop hun werk verandert.
Visie op de toekomst van werk
Als we willen dat mensen AI omarmen, proberen we hen vaak vooral te overtuigen van de voordelen. We organiseren inspiratiesessies, demonstreren mogelijkheden en investeren in AI-literacy.
Maar misschien onderschatten we hoe sterk de bereidheid om AI te gebruiken afhangt van het vertrouwen in wat er daarna gebeurt. Want waarom zou iemand enthousiast worden over een technologie die zijn werk gemakkelijker maakt, als die niet weet of hij zelf van die efficiëntiewinst zal profiteren?
Daarom hebben organisaties volgens mij niet alleen een visie op AI nodig, maar ook een visie op de toekomst van werk. Welke taken willen we automatiseren? Wat willen we dat mensen zelf blijven doen? Hoe gebruiken we de vrijgekomen tijd? En hoe zorgen we ervoor dat medewerkers kunnen meegroeien, ook de jongeren die nog aan hun loopbaan moeten beginnen?
De snelheid waarmee het negatieve verhaal uit het McKinsey-rapport zich verspreidt vertelt ons dus iets belangrijks.
Dan gaat het niet over dat mensen de voordelen van AI niet zouden begrijpen of dat ze per definitie tegen verandering zijn, maar wel dat de belofte van technologische vooruitgang niet automatisch vertrouwen wekt in een betere persoonlijke toekomst.
En dat vertrouwen kun je niet zomaar creëren door de voordelen nog eens uit te leggen.
Dus kunnen we beter een stap verder zetten dan mensen enthousiast krijgen over AI, en ervoor zorgen dat ze ook redenen hebben om enthousiast te zijn over de toekomst die ermee wordt gebouwd.
P.S. Als change professional krijg je deze vragen vaak als eerste te horen. Hoe je AI inzet en tegelijk een geloofwaardig verhaal brengt over wat het voor mensen betekent, daar werken we aan in de self-paced cursus AI voor change professionals.
Eerder verschenen in The CHNG Letter op LinkedIn.